Suy nghĩ về việc tiếp tục phát huy vai trò của Phật giáo Việt Nam trong thời kỳ mới
Đạo Phật được du nhập vào Việt Nam từ những năm đầu công nguyên. Do sự tương đồng giữa giáo lý “Từ bi – Hỷ xả”, “Cứu khổ cứu nạn” của Đức Như Lai với tư tưởng, tình cảm và truyền thống nhân văn của người Việt nên đạo Phật đã luôn gắn bó, đồng cam cộng khổ cùng dân tộc trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước.
Với sự kết tinh sức mạnh vào nền văn hoá độc đáo, Phật giáo đã góp phần cùng toàn thể dân tộc gìn giữ non sông gấm vóc, giành lấy nền độc lập tự do cho đất nước và viết lên những trang sử oai hùng cho Tổ quốc.
Đinh Tiên Hoàng – vị Hoàng đế đầu tiên của nước Đại Cồ Việt độc lập tự chủ đã mời Thiền sư Ngô Chân Lưu làm cố vấn trong công việc trị quốc. Để tỏ niềm tôn kính và đánh giá đúng công lao, vua đã ban hiệu “Khuông Việt Đại Sư” cho ngài. Hình ảnh Thiền sư Đỗ Pháp Thuận cải dạng thành người lái đò để tiếp sứ thần nhà Tống thật khó phai mờ trong lòng người hậu thế – một hình ảnh đẹp, một sự hy sinh lớn, một minh chứng cho tấm lòng vì nước vì dân. Thời Lý cũng đã có biết bao vị cao tăng đứng ra cùng vua chung lo gánh vác việc nước như Thiền sư Vạn Hạnh, Viên Chiếu, Thông Biện, Viên Thông, Khuông Lộ…
Đặc biệt, mỗi lần lật lại trang sử vẻ vang của thời Trần, chúng ta thật cảm động và khâm phục các vua Trần đã đoàn kết toàn dân, vua tôi hoà hợp, quyết tâm bảo vệ giang sơn cẩm tú, ba lần đánh tan quân Nguyên Mông xâm lược. Một Trần Thái Tông anh minh và đức hạnh, hành xử viên dung cả đời lẫn đạo; một Tuệ Trung Thượng Sĩ với tâm hồn siêu thoát đã hoà mình trong cuộc đời và đức vua – Phật hoàng Trần Nhân Tông, một anh hùng dân tộc, nhà văn hoá lớn, đồng thời là người khai sáng phái Thiền Trúc Lâm Yên Tử, thiền phái mang đậm bản sắc của Phật giáo Việt Nam. Với sự gắn bó mật thiết giữa Phật giáo và Dân tộc nên từ vua quan đến nhân dân, ai ai cũng tôn trọng Tam bảo và lấy giáo lý Phật Đà làm phương cách hành xử trong cuộc sống.
Vì thế, sau luỹ tre làng luôn ẩn hiện những ngôi chùa vừa uy nghiêm vừa gần gũi, một hiện hữu không thể thiếu trong cộng đồng làng xã. Trong một thời gian dài, ngôi chùa không chỉ là chỗ dựa tâm linh cho con người, nơi giáo dục về đạo đức và văn hoá mà còn là nơi đào tạo nhân tài phục vụ đất nước và đoàn kết lòng dân.
Trong hai cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc, Phật giáo Việt Nam lại tiếp tục phát huy truyền thống tốt đẹp đó, đồng hành cùng dân tộc, đóng góp xứng đáng vào sự nghiệp đấu tranh giành độc lập, thống nhất đất nước. Tiêu biểu như hoà thượng Phạm Thế Long ở chùa Cổ Lễ (Nam Định), trong lúc đất nước lâm nguy đã một lúc làm lễ “Cởi áo cà sa khoác chiến bào” cho 27 vị tu sĩ Phật giáo trở thành những chiến sĩ cách mạng. Hoà thượng Thích Quảng Đức đã tự thiêu phản đối Mỹ – Diệm để nêu cao hạnh nguyện đại hùng, đại lực của Đức Thích Ca Mu Ni Phật, phụng sự đất nước, phục vụ chúng sinh… Hình ảnh các vị cao tăng thạc đức đáp ứng tiếng gọi thiêng liêng của Đảng, của Bác Hồ kính yêu, sát cánh cùng toàn dân đánh giặc cứu nước đã tô thắm thêm màu cờ của Tổ quốc trong ngày thống nhất, độc lập và hoà bình.
Đất nước độc lập thống nhất, giang sơn thu về một mối, đó lại là điều kiện thuận lợi để 9 tổ chức, hệ phái Phật giáo trong cả nước tự nguyện thống nhất thành Giáo hội Phật giáo Việt Nam, hoàn thành hoài bão cao cả của các bậc tiền nhân.
Từ khi được thành lập đến nay, Giáo hội Phật giáo Việt Nam đã cùng toàn thể tăng ni, phật tử khắc phục nhiều khó khăn, thử thách, thực hiện tinh thần “Phục vụ chúng sinh là cúng dàng chư Phật” và kiên trì phương châm: “Đạo pháp – Dân tộc – Chủ nghĩa xã hội”, đóng góp tích cực và xứng đáng vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Thành tựu quan trọng và nổi bật nhất là công tác hoằng dương chính pháp, củng cố và trang nghiêm Giáo hội làm ngôi nhà chung tiêu biểu cho tăng tín đồ phật tử Phật giáo Việt Nam cả trong và ngoài nước. Số lượng tăng ni, phật tử ngày càng phát triển. Nhiều Ban Trị sự Phật giáo các tỉnh, thành phố cùng tăng ni phật tử và nhân dân trùng tu, tôn tạo hàng nghìn ngôi chùa khang trang, to đẹp; hàng trăm đầu kinh sách với hàng triệu ấn phẩm Phật giáo đã được xuất bản; nhiều tờ báo, tạp chí và các Website của các đơn vị Phật giáo đã đi vào hoạt động thiết thực, góp phần phát huy các giá trị đạo đức nhân bản của Phật giáo và bản sắc văn hoá dân tộc.
Hầu hết các Học viện Phật giáo, các lớp Cao đẳng, trường Trung cấp và các lớp Sơ cấp Phật học đã giảng dạy, đào tạo, bồi dưỡng hàng ngàn tăng ni sinh theo học có kết quả. Hàng trăm tăng ni sinh được Giáo hội cử đi đào tạo cao học, tiến sĩ Phật học ở nhiều nước trên thế giới. Công tác phổ truyền các giá trị văn hoá, đạo đức Phật giáo được chú ý phát huy, góp phần xây dựng nếp sống lành mạnh, hướng thiện và bài trừ mê tín hủ tục. Hoạt động từ thiện nhân đạo của Giáo hội được phát triển và mở rộng.
Giáo hội đã động viên tăng ni, phật tử trong cả nước và bà con phật tử ở nước ngoài hưởng ứng các phong trào thi đua yêu nước sống “Tốt đời, đẹp đạo“, đặc biệt là tham gia các cuộc vận động lớn “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hoá ở khu dân cư” và cuộc vận động “Ngày vì người nghèo” do Uỷ ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam phát động, đồng thời đẩy mạnh phong trào “Xây dựng chùa cảnh tinh tiến” ở nhiều nơi, góp phần cùng Nhà nước, Mặt trận chăm lo cho người nghèo, người có công với nước, người già cô đơn, trẻ em mồ côi, tàn tật, xây dựng Nhà tình thương, Nhà đại đoàn kết; phát triển hệ thống Tuệ Tĩnh đường và các phòng khám từ thiện miễn phí; cứu trợ và giúp đỡ đồng bào vùng bị thiên tai, bão lũ; chăm sóc, giúp đỡ những người bị nhiễm và ảnh hưởng bởi HIV/AIDS… với số tiền hàng trăm tỷ đồng. Quan hệ quốc tế của Giáo hội tiếp tục được mở rộng với hàng trăm hoạt động thăm viếng, hội thảo khoa học, giao lưu trao đổi về Phật sự và văn hoá, từ thiện xã hội… với các nước trong khu vực và trên thế giới… Các hoạt động đó đã góp phần nâng cao vị thế, hình ảnh tốt đẹp của Việt Nam với bạn bè quốc tế.
Với ý thức trách nhiệm công dân sâu sắc, đã có hàng nghìn vị chức sắc, tăng ni của Phật giáo Việt Nam tham gia Quốc hội, Hội đồng nhân dân, Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức đoàn thể ở các cấp. Nhiều vị hoà thượng, thượng toạ, ni trưởng, ni sư và các tăng ni, phật tử đã học tập, tiếp thu các chủ trương chính sách pháp luật của Đảng, Nhà nước, Chương trình hành động của Mặt trận. Giáo hội đã triển khai và thực hiện tốt Pháp lệnh tín ngưỡng, tôn giáo và Nghị định số 22/NĐ-CP của Chính phủ… làm cho mọi người ngày càng tin tưởng, đóng góp vào sự nghiệp đại đoàn kết toàn dân tộc và phấn khởi thực hiện quyền tự do tín ngưỡng tôn giáo của mình, góp phần củng cố, nâng cao uy tín và vị thế của Giáo hội Phật giáo Việt Nam.
Trong những năm qua, Giáo hội Phật giáo Việt Nam cũng đã có nhiều hoạt động kịp thời đấu tranh với những âm mưu chia rẽ Phật giáo, phá hoại khối đại đoàn kết toàn dân tộc của các thế lực thù địch; đấu tranh với các hành vi sai trái lập tổ chức bất hợp pháp của một số cá nhân bảo thủ, lạc hậu và cố chấp trong giới Phật giáo. Qua đó khẳng định vị thế và nâng cao uy tín của Giáo hội đối với đất nước và nhân dân, làm sáng tỏ chính sách tự do tín ngưỡng tôn giáo của Đảng, Nhà nước ta với các nước trên thế giới và điều đó đã thúc đẩy sớm việc Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ đưa Việt Nam ra khỏi danh sách những nước cần đặc biệt quan tâm về tự do tôn giáo (CPC)… Những thành tựu Phật sự và Thế sự đó của Giáo hội Phật giáo Việt Nam trong 27 năm qua đã minh chứng sâu sắc cho ý nghĩa của sự hoà hợp, thống nhất Phật giáo trong cả nước, tạo nên sức mạnh của sự đoàn kết hoà hợp, đóng góp thiết thực vào những thành tựu chung của đất nước, làm sáng tỏ giáo lý của Đức Phật trong cuộc sống nhân gian.
Bước sang thời kỳ mới, thời kỳ đẩy mạnh toàn diện công cuộc đổi mới đất nước, chủ động hội nhập quốc tế vì mục tiêu Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Đây lại là điều kiện, môi trường và vận hội mới để Phật giáo Việt Nam tiếp tục phát huy truyền thống gắn bó đồng hành cùng dân tộc, thực hiện tốt vai trò “Hộ quốc an dân” của mình. Với sự thống nhất về tổ chức và lãnh đạo, mục tiêu và hành động, Giáo hội cần có kế hoạch và chương trình hành động cụ thể để phát huy được vai trò và tiềm năng to lớn của Phật giáo Việt Nam với những đặc điểm, truyền thống tốt như: Có bề dày lịch sử trên 2000 năm, trước cả Phật giáo Trung Quốc và Phật giáo Nhật Bản; luôn gắn bó đồng hành cùng dân tộc; có đủ các tông phái Bắc truyền và Nam truyền; đã hội nhập sâu rộng trong đời sống tâm linh và xã hội của người Việt, hoà hợp nhuần nhuyễn với đạo thờ cúng Tổ tiên và văn hoá Việt Nam; có khả năng giao lưu với thế giới và thích nghi với thời đại…, từng bước đưa Phật giáo Việt Nam vươn lên trở thành một trong những trung tâm lớn của Phật giáo quốc tế.
Trên tinh thần đó, các chương trình hoạt động Phật sự và Thế sự của Giáo hội phải luôn hướng tới mục tiêu tôn vinh các giá trị giáo huấn của đức Phật như: Từ bi và trí tuệ; khoan dung và hoà hợp; tôn trọng bảo vệ con người, sự sống và môi trường sinh thái; tự chủ, không ngừng tiến bộ và giải thoát; thực hiện dân chủ và công bằng xã hội; chống bá quyền, bạo lực, tội ác, chiến tranh, khủng bố và các tệ nạn xã hội…; xây dựng con người và cộng đồng xã hội an lạc, phát triển hài hoà bền vững trong hoà bình hữu nghị và hợp tác thân thiện… Qua đó, góp phần quan trọng để củng cố, tăng cường và phát triển quan hệ hữu nghị, hợp tác giữa nhân dân ta với nhân dân các nước trên thế giới, đồng thời nâng cao vị thế, ảnh hưởng của nước ta ở trong khu vực cũng như trên thế giới.
Để đáp ứng với những vấn đề mang tính thời đại của đất nước, Giáo hội cần phát huy hơn nữa các giá trị văn hoá Phật giáo Việt Nam, kết hợp văn hoá Phật giáo với bản sắc văn hoá Việt Nam và văn hoá của các dân tộc thiểu số anh em trong đại gia đình Việt Nam. Từ đó chủ động phòng ngừa, khắc phục các hiện tượng, trào lưu văn hoá ngoại lai tiêu cực, phi nhân bản đã và đang xâm hại đến các giá trị văn hoá tốt đẹp của dân tộc ta, nhất là trong điều kiện đất nước ta mở cửa, đổi mới và hội nhập quốc tế; khắc phục tình trạng mê tín hủ tục, buôn thần bán thánh và lợi dụng Phật giáo vì những động cơ, mục tiêu bất chính trong một số ít tăng ni ở một số tự viện, đưa Phật giáo Việt Nam tiếp tục phát triển trong thời kỳ mới, vừa hoằng dương chính pháp vừa khế hợp Phật giáo với thời đại để “Hộ quốc an dân”.
Bên cạnh đó, Giáo hội cần gấp rút có kế hoạch đào tạo năng lực, bồi dưỡng tăng tài nhằm nâng cao nhận thức, tầm nhìn cho các thế hệ tăng ni trẻ đủ sức gánh vác nhiệm vụ mà thời đại đặt ra cho Giáo hội Phật giáo Việt Nam. Trong đào tạo tăng tài cũng đòi hỏi phải đổi mới nội dung giáo trình và phương pháp tiếp cận… sao cho nền giáo dục Phật giáo thực sự mang ý nghĩa vì một đạo Phật Việt Nam, lấy tu chứng, nhập thế và quá trình thực nghiệm làm căn bản, đồng thời phát huy những tinh tuý, bản sắc của Phật giáo Việt Nam, để các tăng ni trẻ dù được đào tạo từ nhiều nguồn khác nhau, nhiều nước khác nhau vẫn luôn tâm niệm lấy việc dấn thân theo tinh thần “nhập thế” để phục vụ cho đạo Phật Việt Nam, cho đất nước và con người Việt Nam.
Là một bộ phận của khối đại đoàn kết toàn dân tộc, tổ chức thành viên của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Giáo hội cần tiếp tục động viên đông đảo tăng ni, phật tử Việt Nam ở trong và ngoài nước chủ động và hăng hái tham gia các công việc chung của đất nước thông qua các phong trào ích nước lợi dân, thiện tâm công đức như: Phát triển sản xuất, xoá đói giảm nghèo, đền ơn đáp nghĩa, ủng hộ đồng bào vùng bị thiên tai, bài trừ các tệ nạn xã hội, mê tín hủ tục… Gắn việc thực hiện nhiệm vụ hoằng dương chính pháp với việc xây dựng nếp sống văn hoá ngay từ các cơ sở tự viện, xây dựng niềm tin chân chính và nếp sống đạo hạnh trong sáng, lành mạnh thông qua phong trào “Xây dựng chùa cảnh tinh tiến” và cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hoá ở khu dân cư”, cuộc vận động “Ngày vì người nghèo” do Uỷ ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam phát động.
Bên cạnh đó Giáo hội cần tiếp tục quan tâm hơn nữa đến việc tăng cường đoàn kết hoà hợp, củng cố, mở rộng và trang nghiêm Giáo hội; thắt chặt mối quan hệ gắn bó giữa các thành viên, các hệ phái; mở rộng và tăng cường mối quan hệ đồng đạo, đồng thời có chương trình hỗ trợ cho công tác Phật sự của Phật giáo các tỉnh miền núi phía Bắc, Tây Nguyên, Tây Nam bộ và của đồng bào phật tử Việt Nam ở nước ngoài, góp phần giữ gìn, phát huy bản sắc văn hoá Phật giáo Việt Nam, giữ vững chủ quyền quốc gia, tăng cường tình đoàn kết hữu nghị và sự hợp tác giữa nhân dân Việt Nam với nhân dân các nước trong khu vực và trên thế giới.
TS. Nguyễn Văn Thanh / Trích đăng từ Tạp chí Khuông Việt số 5
