PHẬT GIÁO VIỆT NAM VỚI VIỆC XÂY DỰNG HỆ GIÁ TRỊ VĂN HÓA VÀ CHUẨN MỰC CON NGƯỜI VIỆT NAM TRONG KỶ NGUYÊN MỚI THEO NGHỊ QUYẾT 80-NQ/TW

PHẬT GIÁO VIỆT NAM VỚI VIỆC XÂY DỰNG HỆ GIÁ TRỊ VĂN HÓA VÀ CHUẨN MỰC CON NGƯỜI VIỆT NAM

TRONG KỶ NGUYÊN MỚI THEO NGHỊ QUYẾT 80-NQ/TW

VIETNAMESE BUDDHISM AND THE CONSTRUCTION OF THE CULTURAL VALUE SYSTEM AND STANDARDS OF THE

VIETNAMESE PEOPLE IN THE NEW ERA ACCORDING TO RESOLUTION 80-NQ/TW

Tâm Như

Tạp chí Khuông Việt

ThS Ngô Thanh Huyền

Học viện Chính trị khu vực I

Tóm tắt

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam xác định văn hóa là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và hệ điều tiết quan trọng cho phát triển nhanh, bền vững đất nước. Nghị quyết nhấn mạnh việc xây dựng hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam trên nền tảng truyền thống và hiện đại. Bài viết phân tích vai trò và đóng góp của Phật giáo Việt Nam trong việc hiện thực hóa các mục tiêu này, trên cơ sở các nguyên lý triết học Phật giáo như khế cơ, duyên khởi, vô ngã, từ bi - trí tuệ và hòa hợp Tăng già. Đồng thời, bài viết chỉ ra những cơ hội và thách thức đối với Giáo hội Phật giáo Việt Nam trong bối cảnh sau sáp nhập hành chính năm 2025, từ đó đề xuất một số định hướng nhằm phát huy hơn nữa vai trò của Phật giáo trong xây dựng con người và văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Từ khóa: Nghị quyết 80-NQ/TW, hệ giá trị văn hóa, chuẩn mực con người Việt Nam, Phật giáo Việt Nam, triết học Phật giáo, kỷ nguyên mới.

Abstract

Resolution No. 80-NQ/TW dated January 07, 2026, of the Politburo on the development of Vietnamese culture identifies culture as the spiritual foundation, an endogenous resource, and an important regulatory mechanism for the rapid and sustainable development of the country. The Resolution emphasizes the construction of a cultural value system and the standards of the Vietnamese people on the foundation of tradition and modernity. This article analyzes the role and contributions of Vietnamese Buddhism in realizing these objectives, grounded in Buddhist philosophical principles such as adaptability to capacities (upāya), dependent origination (pratītyasamutpāda), non-self (anātman), compassion - wisdom (karuṇā - prajñā), and Sangha harmony. Simultaneously, the article points out the opportunities and challenges facing the Vietnam Buddhist Sangha in the context of the post-2025 administrative consolidation, thereby proposing several orientations to further promote the role of Buddhism in cultivating the Vietnamese people and culture in the new era.

Keywords: Resolution 80-NQ/TW, cultural value system, standards of the Vietnamese people, Vietnamese Buddhism, Buddhist philosophy, new era.

1. Mở đầu

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong tư duy chiến lược của Đảng về vị trí và vai trò của văn hóa. Lần đầu tiên, văn hóa được xác định một cách rõ ràng và đồng bộ như “nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước” (Bộ Chính trị, 2026). Nghị quyết không chỉ nhấn mạnh việc bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết phải xây dựng hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam, hướng tới sự hoàn thiện nhân cách con người xã hội chủ nghĩa trong bối cảnh mới. Đây là bước chuyển mang tính nền tảng, phản ánh nhận thức sâu sắc về vai trò của văn hóa như một sức mạnh mềm và nguồn lực chiến lược trong cạnh tranh quốc tế và phát triển bền vững.

Trong bối cảnh đất nước vừa hoàn thành đợt sáp nhập hành chính có quy mô lớn nhất từ trước đến nay - giảm từ 63 xuống còn 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh và chuyển sang mô hình chính quyền địa phương 2 cấp (Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, 2025) - việc thực hiện Nghị quyết 80-NQ/TW càng trở nên phức tạp và cấp thiết hơn. Sự thay đổi về địa giới hành chính, cơ cấu tổ chức và cơ chế phối hợp giữa các cấp chính quyền đã tác động trực tiếp đến hoạt động của các tổ chức xã hội, trong đó có các tổ chức tôn giáo. Đối với Giáo hội Phật giáo Việt Nam (GHPGVN) - tổ chức tôn giáo có hệ thống rộng khắp và bề dày lịch sử gắn bó với dân tộc - câu hỏi then chốt được đặt ra là: Phật giáo Việt Nam có vai trò và đóng góp như thế nào trong việc xây dựng hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam theo tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW? Làm thế nào để di sản triết lý và thực hành Phật giáo có thể được khơi dậy, thích nghi và phát huy hiệu quả trong điều kiện tổ chức mới sau sáp nhập hành chính?

Từ góc nhìn triết học Phật giáo, việc xây dựng hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người không thể tách rời khỏi nguyên lý duyên khởi (pratītyasamutpāda) và khế cơ (upāya). Mọi giá trị văn hóa đều sinh khởi, biến đổi và cần được diễn giải lại theo điều kiện lịch sử - xã hội cụ thể. Trong kỷ nguyên mới, khi công nghệ số, toàn cầu hóa và những biến động xã hội đang làm thay đổi căn bản các chuẩn mực ứng xử, Phật giáo Việt Nam cần vận dụng linh hoạt tinh thần khế cơ để chuyển hóa các giá trị cốt lõi như từ bi - trí tuệ, vô ngã, hòa hợp và nhập thế thành những đóng góp cụ thể cho hệ giá trị quốc gia. Đồng thời, việc GHPGVN vừa hoàn thành bước tái cấu trúc tổ chức sau sáp nhập hành chính (GHPGVN, 2022) càng đặt ra yêu cầu cấp thiết phải làm rõ vai trò văn hóa - giáo dục của mình trong bối cảnh chính sách mới.

Bài viết này tiếp cận vấn đề từ góc độ triết học Phật giáo, kết hợp phân tích chính sách và thực tiễn tổ chức, nhằm làm rõ vai trò, cơ hội và thách thức của Phật giáo Việt Nam trong công cuộc xây dựng hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam theo tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW. Bài viết tập trung phân tích những điểm mới trong Nghị quyết liên quan đến văn hóa tôn giáo; làm rõ nền tảng triết học Phật giáo cho việc xây dựng giá trị và chuẩn mực con người; đánh giá đóng góp cũng như thách thức của GHPGVN trong bối cảnh hiện nay; và đề xuất một số định hướng nhằm phát huy hơn nữa vai trò của Phật giáo Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

2. Những điểm mới trong Nghị quyết 80-NQ/TW về hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam xác định năm quan điểm chỉ đạo cốt lõi, trong đó việc xây dựng hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam được đặt ở vị trí trung tâm. Nghị quyết khẳng định rõ ràng việc triển khai đồng bộ hệ giá trị văn hóa (dân tộc, dân chủ, nhân văn, khoa học), hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam (yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo). Đây không chỉ là sự kế thừa các quan điểm trước đây mà còn thể hiện bước phát triển mới trong nhận thức của Đảng về vai trò của văn hóa như một nguồn lực chiến lược và hệ điều tiết xã hội trong bối cảnh mới (Bộ Chính trị, 2026).

Một trong những điểm mới quan trọng nhất của Nghị quyết là việc xác định rõ mối quan hệ biện chứng giữa “xây” và “chống”. Nghị quyết nhấn mạnh rằng phát triển văn hóa phải đồng thời vừa chủ động xây dựng, vun đắp các giá trị tốt đẹp, vừa kiên quyết đấu tranh, ngăn chặn và đẩy lùi những biểu hiện tiêu cực, suy thoái về đạo đức, lối sống cũng như các yếu tố văn hóa ngoại lai phản cảm, phi văn hóa xâm nhập qua không gian số. Việc kết hợp hài hòa giữa xây dựng và đấu tranh này phản ánh tư duy biện chứng, tránh cả hai khuynh hướng bảo thủ, đóng cửa và buông lỏng, thiếu định hướng. Đồng thời, Nghị quyết cũng làm rõ mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại, giữa dân tộc và quốc tế, giữa bảo tồn và phát triển, giữa đại chúng và bác học, giữa đời sống thực và không gian số. Những mối quan hệ này đòi hỏi phải có cách tiếp cận linh hoạt, sáng tạo nhưng vẫn giữ vững bản sắc và định hướng xã hội chủ nghĩa.

Đặc biệt, Nghị quyết 80-NQ/TW có bước tiến quan trọng khi khẳng định vai trò của chức sắc tôn giáo như một lực lượng nòng cốt trong sáng tạo và lan tỏa giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc. Lần đầu tiên, chức sắc tôn giáo được nhắc đến cùng với trí thức, văn nghệ sĩ, nghệ nhân dân gian và người có uy tín trong xã hội như những chủ thể quan trọng tham gia vào sự nghiệp phát triển văn hóa. Bên cạnh đó, Nghị quyết còn nhấn mạnh việc “phát huy nhân tố tích cực của văn hóa tôn giáo, tín ngưỡng” trong xây dựng môi trường văn hóa nhân văn, lành mạnh, văn minh, hiện đại. Đây là sự ghi nhận chính thức và có hệ thống đối với vai trò tích cực của các giá trị văn hóa tôn giáo trong đời sống tinh thần của Nhân dân, đồng thời tạo cơ sở chính sách để các tổ chức tôn giáo, trong đó có Giáo hội Phật giáo Việt Nam, tham gia sâu hơn và chủ động hơn vào công cuộc xây dựng văn hóa quốc gia.

Những định hướng trên của Nghị quyết 80-NQ/TW đã tạo ra một không gian chính sách thuận lợi và rộng mở để các tổ chức tôn giáo tham gia vào việc xây dựng hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam. Tuy nhiên, để hiện thực hóa các quan điểm này một cách hiệu quả, cần có sự phân tích sâu sắc từ góc độ triết học Phật giáo, cũng như đánh giá thực tiễn tổ chức và hoạt động của Giáo hội Phật giáo Việt Nam trong bối cảnh sau sáp nhập hành chính năm 2025. Việc làm rõ những điểm gặp gỡ giữa các giá trị cốt lõi của Phật giáo với hệ giá trị văn hóa quốc gia, đồng thời nhận diện những cơ hội và thách thức trong giai đoạn mới, là nội dung then chốt mà bài viết tiếp tục phân tích ở các phần sau.

3. Nền tảng triết học Phật giáo cho việc xây dựng hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người

Từ góc nhìn triết học Phật giáo, việc xây dựng hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới không thể tách rời khỏi những nguyên lý cốt lõi của Phật giáo. Những nguyên lý này không chỉ cung cấp nền tảng đạo đức và nhận thức sâu sắc mà còn chứa đựng khả năng thích nghi linh hoạt, giúp Phật giáo Việt Nam có thể đóng góp hiệu quả vào công cuộc xây dựng văn hóa quốc gia theo tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW.

Thứ nhất, nguyên lý duyên khởi (pratītyasamutpāda) là nền tảng nhận thức quan trọng nhất để hiểu bản chất của giá trị văn hóa. Theo nguyên lý này, mọi hiện tượng, bao gồm cả các giá trị văn hóa, đều sinh khởi, tồn tại và biến đổi tùy thuộc vào sự tương tác của nhiều điều kiện. Không có giá trị văn hóa nào là cố định, vĩnh cửu hay tách biệt khỏi bối cảnh lịch sử - xã hội. Trong kỷ nguyên mới, khi công nghệ số, toàn cầu hóa, biến đổi khí hậu và những biến động chính trị - kinh tế đang làm thay đổi căn bản các chuẩn mực ứng xử và hệ giá trị truyền thống, việc xây dựng hệ giá trị văn hóa không thể chỉ dựa vào sự bảo tồn thuần túy. Nghị quyết 80-NQ/TW đã khẳng định rõ mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại, giữa bảo tồn và phát triển (Bộ Chính trị, 2026). Từ góc nhìn duyên khởi, Phật giáo Việt Nam có thể đóng góp bằng cách đề xuất những giá trị mang tính phổ quát như từ bi, trí tuệ, hòa hợp và vô ngã, nhưng được diễn đạt qua ngôn ngữ văn hóa dân tộc và thực hành cụ thể phù hợp với điều kiện đương đại. Việc này giúp các giá trị Phật giáo không bị đóng khung trong quá khứ mà trở thành nguồn lực sống động, có khả năng đối thoại và đóng góp vào hệ giá trị quốc gia.

Thứ hai, nguyên lý vô ngã kết hợp với tinh thần từ bi - trí tuệ cung cấp nền tảng đạo đức sâu sắc và thực tiễn cho việc xây dựng chuẩn mực con người Việt Nam. Chuẩn mực con người mà Nghị quyết 80-NQ/TW hướng tới - yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo - hoàn toàn có thể được làm phong phú và sâu sắc hơn khi được soi chiếu qua các giáo lý Phật giáo. Tinh thần Bát chính đạo cung cấp con đường tu tập toàn diện về giới, định, tuệ; Tứ vô lượng tâm (từ, bi, hỷ, xả) mở rộng lòng nhân ái và trách nhiệm đối với chúng sinh; còn Lục hòa kính thể hiện nguyên tắc sống hòa hợp trong cộng đồng. Đặc biệt, tinh thần “vô ngã vị tha” của Phật giáo có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh xã hội hiện đại đang đối mặt với nguy cơ chủ nghĩa cá nhân cực đoan và sự phân hóa giá trị. Khi con người nhận thức được tính vô ngã của mọi hiện tượng, họ sẽ dễ dàng vượt qua sự chấp thủ vào cái tôi cá nhân để hướng tới lợi ích chung của cộng đồng và dân tộc. Điều này hoàn toàn phù hợp với định hướng xây dựng con người phát triển toàn diện về đức - trí - thể - mỹ mà Nghị quyết 80-NQ/TW đề cập.

Thứ ba, nguyên lý khế cơ (upāya) là chìa khóa phương pháp luận để Phật giáo Việt Nam có thể đóng góp hiệu quả vào việc xây dựng hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người trong kỷ nguyên mới. Khế cơ đòi hỏi sự linh hoạt trong việc diễn giải và thực hành giáo lý sao cho phù hợp với căn cơ, trình độ và điều kiện của từng thời đại, đồng thời không làm sai lệch bản chất của chân lý. Trong bối cảnh sau sáp nhập hành chính năm 2025 và trước những thách thức của không gian số, việc vận dụng nguyên lý khế cơ trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Phật giáo Việt Nam cần chủ động thích nghi về hình thức tổ chức, phương thức hoằng pháp và cách diễn đạt giá trị, để các giá trị từ bi, trí tuệ và hòa hợp có thể thấm sâu vào đời sống xã hội đương đại. Đồng thời, tinh thần khế cơ cũng giúp Phật giáo giữ vững bản chất giải thoát, tránh rơi vào hai khuynh hướng cực đoan là bảo thủ, đóng cửa hoặc hòa tan, đánh mất bản sắc. Đây chính là điều kiện để Phật giáo không chỉ bảo tồn di sản mà còn sáng tạo ra những giá trị mới, đóng góp thiết thực vào việc xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong kỷ nguyên mới.

Như vậy, ba nguyên lý cốt lõi - duyên khởi, vô ngã kết hợp từ bi - trí tuệ, và khế cơ - không chỉ là nền tảng triết học mà còn là nguồn lực phương pháp luận quan trọng giúp Phật giáo Việt Nam tham gia hiệu quả vào công cuộc xây dựng hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người theo tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW. Việc vận dụng các nguyên lý này một cách sáng tạo và phù hợp với bối cảnh mới sẽ quyết định mức độ đóng góp thực chất của Phật giáo Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

4. Đóng góp của Phật giáo Việt Nam trong bối cảnh hiện nay

Trong suốt quá trình hình thành và phát triển của dân tộc, Phật giáo Việt Nam đã đóng góp quan trọng và bền vững vào việc xây dựng bản sắc văn hóa dân tộc. Những đóng góp này không chỉ thể hiện qua triết lý nhân văn, nghệ thuật, lễ hội và lối sống mà còn được khẳng định qua vai trò đồng hành cùng dân tộc trong các giai đoạn lịch sử then chốt. Trong giai đoạn hiện nay, sau đợt sáp nhập hành chính năm 2025 và trong bối cảnh thực hiện Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, Phật giáo Việt Nam tiếp tục có những điều kiện và cơ hội mới để đóng góp vào việc xây dựng hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam. Những đóng góp này có thể được nhìn nhận trên bốn phương diện chính sau đây.

Thứ nhất, Phật giáo Việt Nam có thể đóng góp quan trọng vào việc xây dựng môi trường văn hóa nhân văn, lành mạnh và văn minh. Với tinh thần từ bi và nguyên lý hòa hợp Tăng già (Lục hòa kính), các tự viện, tịnh xá và cộng đồng Phật giáo có thể trở thành những không gian thực hành văn hóa lành mạnh, nhân văn và mang tính giáo dục cao. Trong bối cảnh xã hội đang đối mặt với những biểu hiện thực dụng, suy thoái đạo đức và những tác động tiêu cực từ không gian số, các giá trị từ bi, trí tuệ và hòa hợp của Phật giáo có thể trở thành nguồn lực tinh thần quan trọng để đối kháng và chuyển hóa những hiện tượng tiêu cực. Nghị quyết 80-NQ/TW nhấn mạnh việc xây dựng môi trường văn hóa nhân văn, lành mạnh, văn minh, hiện đại và phát huy nhân tố tích cực của văn hóa tôn giáo (Bộ Chính trị, 2026). Trong điều kiện này, các tự viện không chỉ là nơi tu tập mà còn có thể trở thành những trung tâm giáo dục giá trị sống, nơi con người được tiếp cận với những chuẩn mực đạo đức và lối sống lành mạnh, góp phần xây dựng môi trường văn hóa cơ sở theo định hướng của Nghị quyết.

Thứ hai, Phật giáo Việt Nam có thể tham gia tích cực vào việc xây dựng chuẩn mực con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Thông qua hệ thống giáo dục Phật pháp, hoạt động từ thiện xã hội và các phương pháp tu tập như thiền định, chánh niệm, Phật giáo có thể hỗ trợ việc hình thành những con người có đạo đức, trách nhiệm xã hội và khả năng tự chủ trước những biến động của thời đại. Các giá trị cốt lõi của Phật giáo như Bát chính đạo, Tứ vô lượng tâm và tinh thần vô ngã vị tha hoàn toàn có thể bổ sung và làm phong phú cho các chuẩn mực con người mà Nghị quyết 80-NQ/TW hướng tới, bao gồm yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực và trách nhiệm. Đặc biệt, trong bối cảnh sau sáp nhập hành chính, khi mà đời sống tinh thần của người dân tại các địa phương có thể bị ảnh hưởng bởi những thay đổi về tổ chức và không gian sống, vai trò giáo dục và định hướng giá trị của các tự viện và Tăng Ni tại cơ sở trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Việc củng cố vai trò của Ban Quản trị tự viện và các hoạt động Phật sự ở cấp cơ sở, như đã được thể chế hóa trong Hiến chương tu chỉnh lần thứ VII, chính là điều kiện thuận lợi để Phật giáo đóng góp thiết thực vào việc xây dựng con người trong giai đoạn mới (GHPGVN, 2022).

Thứ ba, Phật giáo Việt Nam có thể đóng góp lớn vào việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa, đặc biệt là các lễ hội truyền thống. Các lễ hội Phật giáo như Vesak, lễ hội Yên Tử, chùa Hương, lễ hội Trúc Lâm... không chỉ là di sản văn hóa phi vật thể quý giá mà còn là nguồn lực quan trọng cho phát triển du lịch văn hóa và giáo dục giá trị truyền thống. Nghị quyết 80-NQ/TW nhấn mạnh việc bảo tồn lễ hội truyền thống và định hướng phát triển các lễ hội mới nhằm phát huy bản sắc văn hóa, gắn với du lịch và phát triển kinh tế. Trong bối cảnh này, nếu được định hướng đúng đắn và quản lý hiệu quả, các lễ hội Phật giáo có thể trở thành những không gian thực hành văn hóa sống động, nơi các giá trị từ bi, trí tuệ và hòa hợp được lan tỏa rộng rãi đến cộng đồng, đồng thời góp phần phát triển kinh tế - xã hội địa phương theo định hướng bền vững.

Thứ tư, Phật giáo Việt Nam có lợi thế đặc biệt trong việc tham gia hội nhập văn hóa quốc tế và quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam ra thế giới. Với truyền thống Trúc Lâm do Trần Nhân Tông sáng lập - nhấn mạnh tinh thần “cư trần lạc đạo” và nhập thế - cùng với những đóng góp quốc tế của các nhân vật tiêu biểu như Thích Nhất Hạnh, Phật giáo Việt Nam có khả năng giới thiệu các giá trị từ bi, chánh niệm và hòa bình đến cộng đồng quốc tế. Trong bối cảnh Nghị quyết 80-NQ/TW xác định mục tiêu đưa Việt Nam trở thành điểm đến hấp dẫn của các sự kiện văn hóa, nghệ thuật tầm cỡ khu vực và quốc tế, cũng như nâng cao sức mạnh mềm của quốc gia, vai trò của Phật giáo trong lĩnh vực hội nhập văn hóa và đối ngoại nhân dân cần được phát huy mạnh mẽ hơn. Việc này không chỉ góp phần quảng bá hình ảnh Việt Nam mà còn tạo điều kiện để các giá trị văn hóa Phật giáo Việt Nam tham gia vào dòng chảy văn minh nhân loại.

Như vậy, trong bối cảnh sau sáp nhập hành chính năm 2025 và thực hiện Nghị quyết 80-NQ/TW, Phật giáo Việt Nam có nhiều cơ hội và điều kiện để đóng góp thiết thực vào việc xây dựng hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam. Tuy nhiên, để những đóng góp này đạt hiệu quả cao, cần có sự nhận thức rõ ràng về các thách thức cũng như các định hướng chiến lược phù hợp, đây là nội dung sẽ được phân tích ở phần tiếp theo.

5. Thách thức và một số khuyến nghị

Bên cạnh những cơ hội và điều kiện thuận lợi, Phật giáo Việt Nam trong giai đoạn hiện nay cũng đối mặt với không ít thách thức mang tính thực tiễn và mang tính triết lý sâu sắc. Việc nhận diện đúng những thách thức này là điều kiện tiên quyết để Giáo hội Phật giáo Việt Nam có thể phát huy vai trò của mình trong việc xây dựng hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam theo tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW.

Một trong những thách thức nổi bật là nguy cơ thương mại hóa các lễ hội và hoạt động văn hóa Phật giáo. Trong bối cảnh phát triển du lịch văn hóa và kinh tế sáng tạo được khuyến khích mạnh mẽ theo Nghị quyết 80-NQ/TW, nhiều lễ hội truyền thống có nguy cơ bị biến thành sản phẩm hàng hóa, đánh mất ý nghĩa tâm linh và giáo dục vốn có. Nếu không có định hướng đúng đắn, việc khai thác lễ hội có thể dẫn đến tình trạng biến dạng giá trị, thậm chí làm suy giảm niềm tin của tín đồ. Về mặt triết lý, đây là biểu hiện của sự xung đột giữa tinh thần “xây” và nguy cơ “thương mại hóa” mà Nghị quyết đã cảnh báo. Việc giữ gìn bản chất tâm linh và giáo dục của các hoạt động văn hóa Phật giáo trong bối cảnh kinh tế thị trường là một thách thức đòi hỏi sự khéo léo và kiên định.

Thách thức thứ hai là áp lực từ các trào lưu văn hóa ngoại lai và những tác động tiêu cực trên không gian số. Sự bùng nổ của các nền tảng trực tuyến xuyên biên giới đã tạo điều kiện cho nhiều giá trị và lối sống xa lạ, thậm chí phản văn hóa xâm nhập mạnh mẽ vào đời sống tinh thần của người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ. Trong khi đó, khả năng thích nghi và phản biện của một bộ phận Tăng Ni và tín đồ Phật giáo trước những trào lưu này còn hạn chế. Thách thức này đòi hỏi Phật giáo Việt Nam phải có năng lực sáng tạo trong việc diễn đạt và bảo vệ các giá trị cốt lõi của mình trên không gian số, đồng thời góp phần xây dựng môi trường thông tin lành mạnh theo định hướng của Nghị quyết 80-NQ/TW.

Thách thức thứ ba là áp lực phải thích nghi với mô hình tổ chức mới sau sáp nhập hành chính năm 2025. Việc sáp nhập tỉnh và bãi bỏ cấp huyện đã làm thay đổi địa bàn hoạt động và cơ cấu tổ chức của nhiều Ban Trị sự. Quá trình tái cấu trúc tuy đã được thực hiện chủ động, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần được giải quyết trong giai đoạn ổn định, đặc biệt là việc duy trì sự thống nhất nội bộ, củng cố năng lực quản trị cấp cơ sở và điều chỉnh các mối quan hệ phối hợp với chính quyền địa phương mới. Thách thức này đòi hỏi GHPGVN phải tiếp tục vận dụng tinh thần khế cơ một cách linh hoạt để vừa duy trì sự thống nhất của Giáo hội, vừa phù hợp với điều kiện hành chính mới.

Để vượt qua những thách thức trên và phát huy vai trò của mình, Giáo hội Phật giáo Việt Nam cần thực hiện đồng bộ một số định hướng chiến lược sau:

Thứ nhất, cần chủ động thể chế hóa các giá trị Phật giáo vào hệ giá trị văn hóa quốc gia một cách khoa học và có hệ thống. Việc này đòi hỏi có những nghiên cứu chuyên sâu, các hội thảo khoa học và sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nghiên cứu của Giáo hội với các cơ quan nhà nước và giới học thuật. Việc đưa các giá trị từ bi, trí tuệ, hòa hợp và vô ngã vào hệ thống giá trị quốc gia không chỉ mang lại lợi ích cho sự nghiệp xây dựng văn hóa mà còn góp phần khẳng định vai trò của Phật giáo trong đời sống tinh thần đương đại.

Thứ hai, cần tăng cường giáo dục và thực hành các chuẩn mực đạo đức Phật giáo trong cộng đồng Tăng Ni và tín đồ, đặc biệt là thế hệ trẻ. Công tác giáo dục này cần được thực hiện một cách bài bản, có hệ thống, kết hợp giữa giáo lý truyền thống và các phương pháp hiện đại, đồng thời chú trọng việc rèn luyện đạo đức và kỹ năng sống trong môi trường thực tế. Việc này sẽ góp phần trực tiếp vào việc xây dựng chuẩn mực con người Việt Nam mà Nghị quyết 80-NQ/TW hướng tới.

Thứ ba, cần đẩy mạnh nghiên cứu và sáng tạo các hình thức diễn đạt giá trị Phật giáo phù hợp với ngôn ngữ và phương tiện truyền thông đương đại. Trong kỷ nguyên số, việc sử dụng các hình thức truyền thông mới, các nền tảng số và ngôn ngữ gần gũi với giới trẻ là điều không thể thiếu. Đồng thời, cần có chiến lược dài hạn trong việc đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ Tăng Ni có năng lực sáng tạo nội dung và giao tiếp trên không gian số.

Thứ tư, cần chủ động tham gia các chương trình, đề án phát triển văn hóa do Nhà nước chủ trì, đồng thời giữ vững bản sắc và tính độc lập của tổ chức tôn giáo. Việc tham gia này cần được thực hiện trên tinh thần hợp tác bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau và tuân thủ pháp luật. Đồng thời, Giáo hội cần kiên định với nguyên tắc độc lập về tổ chức và hoạt động tôn giáo, tránh bị chi phối bởi các yếu tố phi tôn giáo.

6. Kết luận

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị đã mở ra một không gian chính sách rộng lớn và thuận lợi để các giá trị văn hóa truyền thống, trong đó có những giá trị cốt lõi của Phật giáo, được khơi dậy và phát huy trong kỷ nguyên mới. Với nền tảng triết lý sâu sắc về duyên khởi, vô ngã, từ bi - trí tuệ và tinh thần khế cơ, Phật giáo Việt Nam hoàn toàn có khả năng đóng góp xứng đáng vào việc xây dựng hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam, góp phần hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc.

Trong bối cảnh sau sáp nhập hành chính năm 2025, việc Giáo hội Phật giáo Việt Nam vừa chủ động thích nghi về tổ chức, vừa kiên định với sứ mệnh văn hóa và giáo dục của mình chính là biểu hiện sinh động của tinh thần “Phật pháp tại thế gian, bất ly thế gian giác”. Đó cũng là cách Phật giáo Việt Nam tiếp tục đồng hành cùng dân tộc trên con đường xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong kỷ nguyên mới. Thành công của sự đồng hành này không chỉ phụ thuộc vào những điều kiện khách quan từ chính sách mà còn phụ thuộc vào năng lực tự thân, sự sáng tạo và sự kiên định của chính Giáo hội Phật giáo Việt Nam trong giai đoạn mới.

Tài liệu tham khảo

Bộ Chính trị. (2026). Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam.

Giáo hội Phật giáo Việt Nam. (2022). Hiến chương Giáo hội Phật giáo Việt Nam (sửa đổi lần thứ VII). Văn phòng Trung ương GHPGVN.

Quốc hội. (2025). Nghị quyết về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh năm 2025. https://thuvienphapluat.vn

Thích Minh Châu (Dịch). (n.d.). Kinh Tăng Chi Bộ (Aṅguttara Nikāya). Thư viện Hoa Sen. https://thuvienhoasen.org

Trần Nhân Tông. (2000). Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh (Bản dịch và chú giải). NXB Văn hóa Thông tin, Hà Nội.

“Yên Tử - cái nôi của Thiền phái Trúc Lâm, nơi tinh thần nhập thế và khế cơ của Phật giáo Việt Nam được thể hiện qua sự hòa quyện giữa cảnh giới thiên nhiên và trí tuệ giác ngộ, góp phần định hình những giá trị văn hóa và chuẩn mực con người bền vững trong kỷ nguyên mới”.