PHẬT GIÁO VIỆT NAM SAU SÁP NHẬP HÀNH CHÍNH: TÁI CẤU TRÚC TỔ CHỨC VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA

PHẬT GIÁO VIỆT NAM SAU SÁP NHẬP HÀNH CHÍNH: TÁI CẤU TRÚC TỔ CHỨC VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA

Trúc Quang

Tạp chí Khuông Việt

Tóm tắt

Năm 2025, Việt Nam thực hiện đợt sắp xếp, sáp nhập đơn vị hành chính cấp tỉnh lớn nhất từ trước đến nay, giảm từ 63 xuống còn 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh và chuyển sang mô hình chính quyền địa phương 2 cấp (tỉnh - xã). Thay đổi này đã tác động trực tiếp đến cơ cấu tổ chức của các tổ chức tôn giáo, trong đó có Giáo hội Phật giáo Việt Nam (GHPGVN). Bài viết phân tích quá trình tái cấu trúc tổ chức của GHPGVN sau sáp nhập hành chính, bao gồm việc sáp nhập Ban Trị sự cấp tỉnh, điều chỉnh mô hình tổ chức và tinh gọn các Ban chuyên môn. Đồng thời, bài viết chỉ ra những vấn đề then chốt đang đặt ra như sự thống nhất nội bộ, quản lý cấp cơ sở, phối hợp với chính quyền địa phương mới và việc bảo tồn bản sắc địa phương. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất một số khuyến nghị nhằm giúp GHPGVN thích nghi hiệu quả với bối cảnh hành chính mới, vừa đảm bảo sự thống nhất của Giáo hội, vừa duy trì tinh thần nhập thế và phục vụ tín đồ.

Từ khóa: Sáp nhập hành chính, Giáo hội Phật giáo Việt Nam, tái cấu trúc tổ chức, Ban Trị sự, tinh gọn bộ máy.

Abstract

In 2025, Vietnam implemented its largest-ever arrangement and merger of provincial-level administrative units, reducing the number of provincial-level units from 63 to 34 and transitioning to a two-tier local government model (province - commune). This change has directly impacted the organizational structure of religious organizations, including the Vietnam Buddhist Sangha (VBS). The article analyzes the organizational restructuring process of the VBS following the administrative merger, including the merging of provincial Executive Boards, adjusting the organizational model, and streamlining specialized Boards. At the same time, the article points out key emerging issues such as internal unity, grassroots management, coordination with the new local government, and the preservation of local identity. Based on this, the article proposes several recommendations to help the VBS adapt effectively to the new administrative context, ensuring the unity of the Sangha while maintaining the spirit of engaged Buddhism and serving its followers.

Keywords: Administrative merger, Vietnam Buddhist Sangha, organizational restructuring, Executive Board, streamlining the apparatus.

1. Mở đầu

Năm 2025 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong tiến trình cải cách hành chính tại Việt Nam khi Quốc hội thông qua việc sắp xếp, sáp nhập đơn vị hành chính cấp tỉnh theo tinh thần Nghị quyết số 60-NQ/TW ngày 12/4/2025 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII. Kết quả của đợt sắp xếp này là, kể từ ngày 12/6/2025, cả nước còn 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh (gồm 28 tỉnh và 6 thành phố trực thuộc Trung ương), đồng thời chuyển sang mô hình chính quyền địa phương 2 cấp (tỉnh và xã), với việc không tổ chức cấp huyện. Đây là đợt sắp xếp đơn vị hành chính có quy mô lớn nhất kể từ sau năm 1975, được thực hiện với mục tiêu tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và tối ưu hóa nguồn lực công (Quốc hội, 2025).

Đối với các tổ chức tôn giáo nói chung và GHPGVN nói riêng, việc thay đổi ranh giới hành chính và mô hình tổ chức chính quyền địa phương đặt ra những yêu cầu cấp thiết về việc điều chỉnh cơ cấu tổ chức. GHPGVN là tổ chức tôn giáo có hệ thống tổ chức chặt chẽ và quy mô lớn nhất cả nước, với cơ cấu trải dài từ cấp Trung ương đến cấp tỉnh, huyện và cơ sở tự viện. Việc sáp nhập tỉnh và bãi bỏ cấp huyện đã tác động trực tiếp đến hệ thống Ban Trị sự cấp tỉnh và huyện, đồng thời đặt ra những thách thức mới trong việc quản lý hoạt động Phật sự ở cấp cơ sở. Do đó, việc tái cấu trúc tổ chức không chỉ là yêu cầu mang tính hành chính mà còn là nhu cầu nội tại để GHPGVN duy trì sự thống nhất, nâng cao hiệu quả hoạt động và tiếp tục thực hiện sứ mệnh hoằng dương Phật pháp trong bối cảnh mới.

Từ góc nhìn triết học Phật giáo, quá trình tái cấu trúc tổ chức của GHPGVN sau sáp nhập hành chính có thể được hiểu như một biểu hiện đương đại của nguyên tắc khế cơ (upāya - phương tiện thiện xảo). Trong truyền thống Phật giáo, upāya đề cập đến khả năng linh hoạt trong việc sử dụng các hình thức và phương tiện phù hợp với hoàn cảnh để bảo vệ và phát triển chánh pháp, mà không làm thay đổi bản chất của giáo lý. Giống như Đức Phật đã từng chế định Giới luật (Vinaya) không phải để trói buộc mà để tạo điều kiện cho Tăng già “an lạc trú” và “hòa hợp chúng”, việc điều chỉnh cơ cấu tổ chức của GHPGVN cũng nhằm mục đích tương tự: tạo ra những quy định và cơ chế phù hợp với bối cảnh hành chính mới, đồng thời duy trì sự thanh tịnh và hiệu quả hoạt động của Tăng già. Sự thay đổi này còn phản ánh nhận thức sâu sắc về tính vô thường (anicca) và duyên khởi (pratītyasamutpāda) - mọi hình thức tổ chức đều phải biến đổi theo dòng chảy của thời đại để tiếp tục tồn tại và phát triển.

Bài viết này tập trung phân tích quá trình tái cấu trúc tổ chức của GHPGVN sau sáp nhập hành chính năm 2025, đồng thời làm rõ những vấn đề then chốt đang đặt ra trong giai đoạn hiện nay (2026). Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất một số giải pháp nhằm giúp Giáo hội thích nghi hiệu quả với bối cảnh mới, vừa đảm bảo sự thống nhất nội bộ, vừa duy trì tinh thần nhập thế và phục vụ tín đồ. Để đạt được mục tiêu này, bài viết được triển khai theo các nội dung chính sau: phân tích bối cảnh sáp nhập hành chính và tác động đến tổ chức tôn giáo; làm rõ quá trình tái cấu trúc tổ chức của GHPGVN; chỉ ra những vấn đề then chốt đang đặt ra; và đề xuất một số khuyến nghị phù hợp với thực tiễn.

2. Bối cảnh sáp nhập hành chính và tác động đến tổ chức tôn giáo

Việc sắp xếp, sáp nhập đơn vị hành chính cấp tỉnh năm 2025 được thực hiện trên cơ sở Nghị quyết số 60-NQ/TW ngày 12/4/2025 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII và các nghị quyết của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Đây là đợt cải cách hành chính có quy mô lớn nhất tại Việt Nam từ sau năm 1975, với mục tiêu xây dựng chính quyền địa phương theo mô hình 2 cấp (tỉnh và xã), giảm biên chế, tinh gọn bộ máy và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước. Kết quả là, kể từ ngày 12/6/2025, cả nước còn 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh (28 tỉnh và 6 thành phố trực thuộc Trung ương), trong đó nhiều tỉnh được hợp nhất từ hai hoặc ba đơn vị hành chính cũ. Đồng thời, cấp huyện bị bãi bỏ, và hệ thống chính quyền địa phương được tổ chức lại theo hướng tinh gọn hơn, với sự gia tăng đáng kể về quy mô diện tích và dân số của các đơn vị hành chính mới (Quốc hội, 2025).

Sự thay đổi mang tính cấu trúc này không chỉ ảnh hưởng đến hệ thống chính trị và hành chính nhà nước mà còn tác động trực tiếp và sâu rộng đến các tổ chức xã hội, trong đó có các tổ chức tôn giáo. Việc sáp nhập đơn vị hành chính cấp tỉnh và chuyển sang mô hình chính quyền địa phương 2 cấp năm 2025 không đơn thuần là sự điều chỉnh về ranh giới địa lý hay giảm biên chế, mà là một thay đổi mang tính hệ thống, ảnh hưởng đến cả cấu trúc quyền lực, cơ chế phối hợp và mối quan hệ giữa Nhà nước với các tổ chức xã hội. Đối với các tổ chức tôn giáo, đặc biệt là những tổ chức có hệ thống tổ chức chặt chẽ và phạm vi hoạt động rộng như Giáo hội Phật giáo Việt Nam, tác động này trở nên phức tạp và đa chiều hơn, đòi hỏi phải có sự điều chỉnh kịp thời, thận trọng và mang tính chiến lược trên cả hai phương diện: tổ chức và hoạt động thực tiễn.

Thứ nhất, việc thay đổi ranh giới địa giới hành chính đã làm thay đổi đáng kể phạm vi hoạt động của nhiều cơ sở thờ tự. Những tự viện nằm gần ranh giới giữa các tỉnh cũ nay có thể thuộc về đơn vị hành chính mới, dẫn đến sự thay đổi về thẩm quyền quản lý, đối tượng phục vụ và cả các mối quan hệ truyền thống với chính quyền địa phương. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến công tác hành chính mà còn có thể tác động đến đời sống tâm linh và văn hóa của tín đồ tại địa phương, khi mà một số truyền thống, lễ hội hay hoạt động Phật sự có thể bị gián đoạn hoặc cần được điều chỉnh để phù hợp với đơn vị hành chính mới. Về mặt triết lý Phật giáo, hiện tượng này phản ánh tính vô thường (anicca) và duyên khởi (pratītyasamutpāda) của mọi hiện tượng. Khi điều kiện duyên khởi thay đổi, các hình thức tổ chức và hoạt động cũng cần được điều chỉnh tương ứng để tiếp tục duy trì sự sống còn và phát triển.

Thứ hai, việc bãi bỏ cấp huyện đã làm mất đi cấp trung gian quan trọng trong mối quan hệ giữa tổ chức tôn giáo và chính quyền địa phương. Trước đây, cấp huyện đóng vai trò như một cầu nối, giúp chuyển tải chủ trương, chính sách từ cấp tỉnh xuống cấp xã và đồng thời phản ánh thực tiễn từ cơ sở lên cấp trên. Khi cấp này bị bãi bỏ, khoảng cách giữa cấp tỉnh và cấp xã/phường trở nên xa hơn, đòi hỏi phải xây dựng các kênh phối hợp mới hiệu quả hơn. Nếu không có cơ chế thay thế phù hợp, có thể dẫn đến tình trạng thông tin bị chậm trễ, thiếu đồng bộ trong chỉ đạo hoặc khó khăn trong việc giải quyết các vấn đề phát sinh tại cơ sở. Về mặt triết lý, việc mất đi cấp trung gian này đòi hỏi các tổ chức tôn giáo phải vận dụng nguyên lý khế cơ một cách linh hoạt hơn, tìm kiếm những hình thức phối hợp mới phù hợp với điều kiện duyên khởi đã thay đổi.

Thứ ba, công tác đăng ký, quản lý và cấp phép hoạt động tôn giáo cần được cập nhật theo đơn vị hành chính mới. Việc sáp nhập tỉnh và xã dẫn đến sự thay đổi về địa giới hành chính, do đó các cơ sở thờ tự cần được rà soát, cập nhật hồ sơ pháp lý và thực hiện các thủ tục đăng ký lại nếu cần thiết. Việc này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các tổ chức tôn giáo với cơ quan nhà nước để tránh phát sinh những vướng mắc pháp lý không đáng có, đồng thời đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của các cơ sở thờ tự. Về mặt triết lý, việc tuân thủ và cập nhật các quy định pháp luật trong bối cảnh mới chính là cách để thực hiện tinh thần chánh mạng và trách nhiệm xã hội của Tăng già, đồng thời thể hiện sự tôn trọng đối với trật tự pháp lý của Nhà nước.

Thứ tư, việc điều động và bố trí nhân sự lãnh đạo trong các tổ chức tôn giáo cũng phải được xem xét lại để phù hợp với cơ cấu hành chính mới. Việc sáp nhập tỉnh có thể làm thay đổi địa bàn hoạt động của một số vị lãnh đạo, đồng thời đòi hỏi sự điều chỉnh về thẩm quyền và trách nhiệm. Việc bố trí nhân sự cần được thực hiện một cách thận trọng, công bằng và có tầm nhìn chiến lược để vừa đảm bảo sự ổn định của tổ chức, vừa phát huy được năng lực của từng cá nhân. Về mặt triết lý, việc quan tâm đến con người trong quá trình thay đổi chính là thực hiện tinh thần từ bi và trách nhiệm đối với Tăng già, đồng thời góp phần duy trì sự hòa hợp và ổn định nội bộ của tổ chức.

Tóm lại, sự thay đổi mang tính cấu trúc của hệ thống hành chính năm 2025 đã tạo ra những tác động sâu rộng và đa chiều đối với các tổ chức tôn giáo. Việc nhận diện đúng và xử lý khéo léo các tác động này là điều kiện quan trọng để các tổ chức tôn giáo, trong đó có GHPGVN, có thể thích nghi hiệu quả và tiếp tục phát huy vai trò của mình trong bối cảnh mới.

Đối với GHPGVN, tác động của đợt sáp nhập hành chính càng trở nên rõ nét và phức tạp hơn do đặc thù của hệ thống tổ chức. GHPGVN là tổ chức tôn giáo có hệ thống tổ chức chặt chẽ nhất cả nước, được xây dựng theo mô hình phân cấp hành chính với Ban Trị sự cấp tỉnh, Ban Trị sự cấp huyện và Ban Quản trị cơ sở tự viện. Việc sáp nhập tỉnh và bãi bỏ cấp huyện đã tác động trực tiếp đến hệ thống Ban Trị sự cấp tỉnh và huyện. Nhiều Ban Trị sự tỉnh phải thực hiện việc sáp nhập hoặc điều chỉnh địa giới hoạt động để phù hợp với đơn vị hành chính mới. Đồng thời, việc không còn cấp huyện cũng đặt ra câu hỏi về vai trò và cơ chế hoạt động của cấp trung gian trong việc quản lý và hỗ trợ các tự viện ở cơ sở (GHPGVN, 2022).

Từ góc nhìn triết học Phật giáo, việc tái cấu trúc tổ chức của GHPGVN trong bối cảnh sáp nhập hành chính có thể được nhìn nhận như một biểu hiện của nguyên tắc khế cơ (upāya - phương tiện thiện xảo). Trong truyền thống Phật giáo, upāya đề cập đến khả năng sử dụng những phương tiện và hình thức tổ chức phù hợp với hoàn cảnh lịch sử cụ thể để bảo vệ và phát triển chánh pháp, mà không làm thay đổi bản chất của giáo lý. Giống như Đức Phật đã chế định Giới luật (Vinaya) không phải là một hệ thống cứng nhắc mà luôn chứa đựng khả năng thích nghi với điều kiện thực tiễn của Tăng già, việc điều chỉnh cơ cấu tổ chức của GHPGVN cũng mang ý nghĩa tương tự. Sự thay đổi này phản ánh nhận thức sâu sắc về tính vô thường (anicca) của mọi hiện tượng, bao gồm cả các hình thức tổ chức xã hội. Khi điều kiện duyên khởi thay đổi, việc duy trì nguyên trạng tổ chức có thể trở thành rào cản thay vì là điều kiện thuận lợi cho sự phát triển. Do đó, việc chủ động tái cấu trúc không phải là sự xa rời truyền thống mà chính là cách để truyền thống tiếp tục sống và phát huy tác dụng trong bối cảnh mới (Thích Minh Châu, dịch, n.d.).

Hơn nữa, việc sáp nhập hành chính còn đặt ra những thách thức đối với tinh thần hòa hợp Tăng già (Saṅgha harmony) - một trong những nguyên lý cốt lõi được Đức Phật thiết lập ngay từ buổi đầu. Khi các Ban Trị sự tỉnh được sáp nhập, việc điều chỉnh nhân sự, quy chế hoạt động và văn hóa tổ chức cần được thực hiện một cách khéo léo để tránh phát sinh mâu thuẫn hoặc làm suy giảm sự đoàn kết nội bộ. Đồng thời, việc bãi bỏ cấp huyện cũng đòi hỏi phải củng cố hơn nữa vai trò của cấp cơ sở, nơi mà tinh thần “cư trần lạc đạo” và hoạt động nhập thế của Phật giáo Việt Nam được thực hiện hàng ngày. Nếu không có cơ chế quản lý phù hợp, khoảng cách giữa cấp tỉnh và các tự viện ở cơ sở có thể gia tăng, ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động Phật sự và mối quan hệ với tín đồ địa phương.

Như vậy, bối cảnh sáp nhập hành chính năm 2025 không chỉ là một thay đổi mang tính kỹ thuật về ranh giới hành chính mà còn là một thách thức mang tính thể chế và triết lý đối với GHPGVN. Việc Giáo hội chủ động thực hiện tái cấu trúc tổ chức cho thấy nhận thức sâu sắc về nguyên lý khế cơ và tinh thần thích nghi với duyên khởi của thời đại. Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra nhiều vấn đề cần được phân tích và giải quyết một cách thận trọng trong giai đoạn hiện nay (2026), khi mà việc sắp xếp nhân sự và ổn định tổ chức sau sáp nhập đang được đẩy mạnh.

3. Quá trình tái cấu trúc tổ chức của Giáo hội Phật giáo Việt Nam sau sáp nhập

Ngay sau khi việc sáp nhập đơn vị hành chính cấp tỉnh hoàn tất vào giữa năm 2025, GHPGVN đã thể hiện tinh thần chủ động và trách nhiệm bằng cách nhanh chóng triển khai các biện pháp tái cấu trúc tổ chức. Việc điều chỉnh này không chỉ mang tính phản ứng trước thay đổi của Nhà nước mà còn xuất phát từ nhận thức sâu sắc về nhu cầu nội tại của chính Giáo hội trong việc duy trì sự thống nhất, nâng cao hiệu quả hoạt động và tiếp tục thực hiện sứ mệnh hoằng dương Phật pháp trong bối cảnh mới. Quá trình tái cấu trúc được thực hiện trên nhiều cấp độ, từ cấp tỉnh đến cấp Trung ương, với những điều chỉnh mang tính hệ thống và có chủ đích.

Một trong những nội dung then chốt và được thực hiện sớm nhất là việc sáp nhập Ban Trị sự cấp tỉnh. Để phù hợp với việc giảm từ 63 xuống còn 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh theo Nghị quyết số 60-NQ/TW ngày 12/4/2025 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII (Quốc hội, 2025), GHPGVN đã ban hành các văn bản hướng dẫn cụ thể, trong đó có Thông tư số 258/TT-HĐTS của Hội đồng Trị sự. Thông tư này quy định rõ nguyên tắc, trình tự và thủ tục sáp nhập Ban Trị sự ở những tỉnh, thành phố được hợp nhất. Đến cuối tháng 6 năm 2025, nhiều Ban Trị sự tỉnh phía Nam đã chính thức được sáp nhập, giảm đáng kể số lượng đầu mối quản lý. Việc sáp nhập này nhằm đảm bảo sự tương thích với đơn vị hành chính mới, đồng thời tạo điều kiện để các Ban Trị sự sau sáp nhập có quy mô lớn hơn, nguồn lực tập trung hơn và khả năng điều hành hiệu quả hơn.

Về mặt triết lý Phật giáo, việc chủ động sáp nhập Ban Trị sự có thể được hiểu như một biểu hiện của nguyên tắc khế cơ (upāya - phương tiện thiện xảo). Trong truyền thống Phật giáo, upāya thể hiện khả năng linh hoạt trong việc sử dụng các hình thức tổ chức phù hợp với hoàn cảnh để bảo vệ và phát triển chánh pháp. Giống như Giới luật (Vinaya) được Đức Phật chế định không phải là một hệ thống cứng nhắc mà luôn chứa đựng khả năng thích nghi với điều kiện thực tiễn của Tăng già, việc điều chỉnh cơ cấu Ban Trị sự cấp tỉnh cũng mang ý nghĩa tương tự: thay đổi hình thức tổ chức để phù hợp với duyên khởi mới của thời đại, đồng thời duy trì tinh thần thống nhất và hòa hợp của Tăng già (GHPGVN, 2022).

Bên cạnh việc sáp nhập Ban Trị sự cấp tỉnh, GHPGVN còn thực hiện việc điều chỉnh mô hình tổ chức theo hướng tinh gọn và phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp của Nhà nước. Giáo hội đang hướng tới việc hoàn thiện mô hình tổ chức 3 cấp (Trung ương - Tỉnh/Thành phố - Cơ sở), trong đó cấp cơ sở được củng cố mạnh mẽ hơn. Việc không còn cấp huyện đòi hỏi phải xây dựng cơ chế quản lý mới đối với các hoạt động Phật sự ở cấp xã/phường/đặc khu. Trong bối cảnh này, vai trò của Ban Quản trị cơ sở tự viện - đã được thể chế hóa rõ ràng trong Hiến chương tu chỉnh lần thứ VII - trở nên quan trọng hơn bao giờ hết (GHPGVN, 2022). Việc củng cố cấp cơ sở không chỉ là giải pháp quản lý hành chính mà còn mang ý nghĩa triết lý sâu sắc. Nó phản ánh tinh thần “nhập thế” của Phật giáo Việt Nam, khi mà hoạt động Phật sự cần được thực hiện gần gũi và thiết thực hơn với tín đồ ở cấp cơ sở. Đồng thời, việc tăng cường năng lực cho Ban Quản trị tự viện cũng góp phần thực hiện tinh thần “hòa hợp chúng” ở cấp độ vi mô nhất, nơi mà sự minh bạch, đoàn kết và hỗ trợ lẫn nhau giữa các thành viên trong tự viện trở thành nền tảng cho sự ổn định và phát triển.

Một nội dung quan trọng khác trong quá trình tái cấu trúc là việc xem xét sắp xếp, sáp nhập một số Ban chuyên môn cấp Trung ương. Bên cạnh việc điều chỉnh tổ chức ở cấp địa phương, GHPGVN cũng đang nghiên cứu và thực hiện việc tinh gọn các Ban chuyên môn ở cấp Trung ương nhằm giảm đầu mối, tăng tính chuyên sâu và nâng cao hiệu quả hoạt động. Việc sắp xếp này được thực hiện theo hướng sáp nhập các Ban có chức năng tương đồng hoặc có mối liên hệ chặt chẽ, đồng thời duy trì và củng cố những Ban đảm nhận các nhiệm vụ then chốt. Về mặt triết lý, quá trình tinh gọn bộ máy ở cấp Trung ương có thể được liên hệ với tinh thần của Giới luật Phật giáo. Giới luật không chỉ nhằm mục đích kiểm soát mà còn nhằm tạo ra một môi trường tu hành có trật tự, minh bạch và hiệu quả. Tương tự, việc tinh gọn các Ban chuyên môn không phải là sự cắt giảm đơn thuần mà là cách để tạo ra một cơ cấu tổ chức gọn nhẹ, linh hoạt và có khả năng phản ứng nhanh hơn trước những thay đổi của thời đại. Điều này cũng phù hợp với nguyên lý vô thường (anicca) và duyên khởi (pratītyasamutpāda), khi mà mọi hình thức tổ chức đều cần được điều chỉnh theo dòng chảy của thực tiễn để tiếp tục phát huy tác dụng (Thích Minh Châu, dịch, n.d.).

Nhìn chung, quá trình tái cấu trúc tổ chức của GHPGVN sau sáp nhập hành chính năm 2025 thể hiện rõ tinh thần chủ động, trách nhiệm và khả năng thích nghi của Phật giáo Việt Nam. Việc sáp nhập Ban Trị sự cấp tỉnh, điều chỉnh mô hình tổ chức 3 cấp và tinh gọn các Ban chuyên môn Trung ương không chỉ là những biện pháp mang tính kỹ thuật mà còn chứa đựng những chiều sâu triết lý. Những thay đổi này phản ánh nhận thức về nguyên lý khế cơ, tinh thần nhập thế và nhu cầu duy trì sự hòa hợp Tăng già trong bối cảnh duyên khởi mới. Tuy nhiên, quá trình tái cấu trúc cũng đặt ra nhiều vấn đề cần được xem xét và giải quyết một cách thận trọng, đặc biệt là việc đảm bảo sự thống nhất nội bộ, ổn định tổ chức và duy trì hiệu quả hoạt động trong giai đoạn chuyển tiếp.

4. Những vấn đề đặt ra

Mặc dù GHPGVN đã chủ động và tích cực thực hiện tái cấu trúc tổ chức sau đợt sáp nhập hành chính năm 2025, quá trình này vẫn đặt ra nhiều vấn đề phức tạp cần được nhận diện và giải quyết một cách thận trọng. Những thách thức này không chỉ mang tính kỹ thuật hay hành chính mà còn chứa đựng những chiều sâu triết lý, đòi hỏi Giáo hội phải vận dụng linh hoạt các nguyên lý Phật giáo để ứng phó. Việc nhận diện đúng các vấn đề là điều kiện tiên quyết để quá trình tái cấu trúc đạt được mục tiêu tinh gọn, hiệu quả và bền vững.

Thứ nhất, vấn đề thống nhất và đồng bộ tổ chức sau khi sáp nhập tỉnh là một trong những thách thức cấp thiết nhất. Việc hợp nhất các Ban Trị sự tỉnh đòi hỏi sự điều chỉnh lớn về nhân sự, quy chế hoạt động, phân công nhiệm vụ và cả văn hóa tổ chức. Khi hai hoặc ba Ban Trị sự tỉnh cũ được sáp nhập thành một Ban Trị sự mới, việc hòa hợp các đội ngũ lãnh đạo, thống nhất quy trình làm việc và xây dựng văn hóa tổ chức chung không phải là điều dễ dàng. Nếu không được thực hiện khéo léo, có thể dẫn đến tình trạng mất đoàn kết nội bộ, thiếu đồng thuận trong lãnh đạo hoặc giảm sút hiệu quả hoạt động trong giai đoạn chuyển tiếp. Về mặt triết lý Phật giáo, thách thức này có thể được liên hệ trực tiếp với tinh thần hòa hợp Tăng già (Saṅgha harmony) mà Đức Phật đã thiết lập. Giống như việc duy trì sự hòa hợp trong Tăng già đòi hỏi sự khéo léo trong việc giải quyết mâu thuẫn và xây dựng sự đồng thuận, việc sáp nhập Ban Trị sự cũng cần được thực hiện với tinh thần từ bi, trí tuệ và công bằng để tránh làm tổn hại đến sự đoàn kết của Tăng Ni và Phật tử trong vùng.

Thứ hai, vấn đề quản lý cấp trung gian khi không còn cấp huyện đặt ra những thách thức thực tiễn đáng kể. Trước đây, Ban Trị sự huyện đóng vai trò quan trọng như một cấp trung gian, thực hiện việc giám sát, hỗ trợ và điều phối hoạt động giữa Ban Trị sự tỉnh và các tự viện ở cơ sở. Sau khi cấp huyện bị bãi bỏ theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp (Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, 2025), khoảng cách giữa Ban Trị sự tỉnh và các tự viện trở nên xa hơn cả về địa lý lẫn hành chính. Điều này đòi hỏi phải xây dựng cơ chế quản lý mới hiệu quả hơn, đặc biệt là việc củng cố vai trò của Ban Quản trị tự viện - tổ chức đã được thể chế hóa rõ ràng trong Hiến chương tu chỉnh lần thứ VII (GHPGVN, 2022). Nếu không có cơ chế phù hợp, có thể dẫn đến tình trạng giám sát lỏng lẻo, hỗ trợ chậm trễ hoặc thiếu sự gắn kết giữa cấp tỉnh và cơ sở. Về mặt triết lý, việc củng cố cấp cơ sở trong bối cảnh này phản ánh tinh thần nhập thế và nguyên lý khế cơ. Khi điều kiện duyên khởi thay đổi, việc đưa quyền hạn và trách nhiệm xuống tận cấp cơ sở là cách để duy trì sự linh hoạt và hiệu quả hoạt động.

Thứ ba, vấn đề phối hợp với chính quyền địa phương mới cũng là một thách thức cần được quan tâm. Sau sáp nhập, nhiều cơ quan nhà nước cấp tỉnh và cấp xã/phường được tổ chức lại với nhân sự và cơ cấu mới. Việc cập nhật hồ sơ pháp lý, đăng ký hoạt động tôn giáo, phối hợp trong công tác quản lý nhà nước về tín ngưỡng và tôn giáo cần được thực hiện đồng bộ và kịp thời. Nếu không có sự phối hợp chặt chẽ, có thể phát sinh những vướng mắc pháp lý, chậm trễ trong thủ tục hành chính hoặc thiếu sự thống nhất trong cách thức làm việc giữa Giáo hội và chính quyền địa phương. Về mặt triết lý, thách thức này đòi hỏi GHPGVN phải vận dụng tinh thần hòa hợp không chỉ trong nội bộ Tăng già mà còn trong mối quan hệ với xã hội và Nhà nước. Việc duy trì mối quan hệ tốt đẹp với chính quyền địa phương mới chính là cách để thực hiện tinh thần “hộ quốc an dân”.

Thứ tư, vấn đề bảo tồn bản sắc và truyền thống địa phương cũng cần được xem xét kỹ lưỡng. Mỗi vùng miền, mỗi tỉnh thành có những truyền thống Phật giáo, di sản văn hóa và phong tục tập quán riêng. Việc sáp nhập tỉnh có thể làm thay đổi ranh giới hành chính và ảnh hưởng đến việc duy trì, phát huy các giá trị truyền thống này. Nếu không có chính sách và cách thức phù hợp, một số truyền thống Phật giáo địa phương có nguy cơ bị mai một hoặc khó được bảo tồn trong bối cảnh tổ chức mới. Về mặt triết lý, việc bảo tồn bản sắc địa phương trong quá trình tái cấu trúc chính là cách để thực hiện nguyên lý duyên khởi một cách cụ thể. Mỗi vùng đất có duyên khởi riêng, và việc duy trì bản sắc Phật giáo địa phương là cách để chánh pháp tiếp tục sống và phát triển theo những điều kiện duyên khởi đặc thù của từng nơi.

Thứ năm, vấn đề nguồn lực con người và tài chính là một thách thức thực tiễn không thể xem nhẹ. Việc sắp xếp nhân sự, điều chỉnh hoạt động và xây dựng cơ chế mới sau sáp nhập đòi hỏi nguồn lực đáng kể về cả con người lẫn tài chính. Các Ban Trị sự mới sau sáp nhập cần có thời gian để ổn định tổ chức, đào tạo nhân sự và xây dựng quy chế hoạt động. Nếu thiếu cơ chế hỗ trợ phù hợp, có thể dẫn đến tình trạng quá tải công việc, thiếu nhân sự có năng lực hoặc khó khăn trong việc duy trì các hoạt động Phật sự thường xuyên. Về mặt triết lý, việc quan tâm đến nguồn lực con người và tài chính chính là cách để thực hiện tinh thần chánh mạng và trách nhiệm xã hội của Tăng già.

Tóm lại, những vấn đề nêu trên cho thấy rằng quá trình tái cấu trúc tổ chức của GHPGVN sau sáp nhập hành chính không chỉ là công việc kỹ thuật mà còn là một hành trình đòi hỏi sự khéo léo, từ bi và trí tuệ. Việc giải quyết các thách thức này một cách hài hòa sẽ quyết định mức độ thành công của Giáo hội trong việc thích nghi với bối cảnh mới.

5. Một số khuyến nghị

Để quá trình tái cấu trúc tổ chức của GHPGVN sau sáp nhập hành chính đạt hiệu quả và bền vững, cần thực hiện đồng bộ một số giải pháp mang tính chiến lược. Những khuyến nghị dưới đây được xây dựng trên cơ sở phân tích các thách thức thực tiễn kết hợp với các nguyên lý triết học Phật giáo, nhằm giúp Giáo hội vừa tinh gọn bộ máy, vừa duy trì sự thống nhất và tinh thần nhập thế.

Thứ nhất, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống văn bản quy định về tổ chức và hoạt động của Ban Trị sự sau sáp nhập, đảm bảo tính thống nhất và linh hoạt. Việc ban hành các quy định rõ ràng, đồng bộ về cơ cấu tổ chức, thẩm quyền, quy trình làm việc và mối quan hệ giữa các cấp sau khi sáp nhật là điều cấp thiết. Các văn bản này cần được xây dựng trên nền tảng Hiến chương tu chỉnh lần thứ VII (GHPGVN, 2022), đồng thời linh hoạt điều chỉnh theo thực tiễn của từng địa phương. Về mặt triết lý, việc hoàn thiện hệ thống văn bản chính là cách để thực hiện tinh thần Giới luật sống (living Vinaya). Giới luật không chỉ là những quy tắc cứng nhắc mà là công cụ tạo ra trật tự, minh bạch và hiệu quả cho Tăng già. Tương tự, các quy định tổ chức sau sáp nhập cần trở thành “giới luật tổ chức” giúp duy trì sự thanh tịnh và hòa hợp trong bối cảnh mới.

Thứ hai, cần đẩy mạnh công tác bồi dưỡng, tập huấn cho đội ngũ lãnh đạo các Ban Trị sự mới để nhanh chóng ổn định tổ chức. Việc sáp nhập Ban Trị sự đòi hỏi đội ngũ lãnh đạo phải có năng lực quản lý lớn hơn, khả năng hòa hợp các nhóm khác nhau và kỹ năng điều hành trong bối cảnh thay đổi. Do đó, các chương trình bồi dưỡng cần tập trung vào kỹ năng lãnh đạo, quản trị tổ chức, pháp luật về tín ngưỡng tôn giáo và cả những nguyên lý Phật giáo ứng dụng trong quản lý. Về mặt triết lý, việc đầu tư vào con người chính là thực hiện tinh thần chánh mạng và trách nhiệm đối với Tăng già.

Thứ ba, cần tăng cường vai trò của cấp cơ sở (Ban Quản trị tự viện) và xây dựng cơ chế phối hợp linh hoạt giữa cấp tỉnh và cấp xã/phường. Trong bối cảnh không còn cấp huyện theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp (Quốc hội, 2025), cấp cơ sở trở thành điểm then chốt để duy trì hoạt động Phật sự ổn định và gần gũi với tín đồ. Việc củng cố năng lực cho Ban Quản trị tự viện - tổ chức đã được thể chế hóa trong Hiến chương tu chỉnh lần thứ VII (GHPGVN, 2022) - đồng thời xây dựng các kênh phối hợp trực tiếp giữa Ban Trị sự tỉnh và cấp xã/phường là giải pháp cần được ưu tiên. Về mặt triết lý, đây là biểu hiện của tinh thần nhập thế và khế cơ.

Thứ tư, cần chủ động phối hợp chặt chẽ với cơ quan nhà nước trong việc cập nhật hồ sơ pháp lý và đăng ký hoạt động tôn giáo theo đơn vị hành chính mới. Sau sáp nhập, việc điều chỉnh hồ sơ, đăng ký lại các cơ sở thờ tự và cập nhật thông tin theo đơn vị hành chính mới là công việc cấp bách. GHPGVN cần chủ động làm việc với các cơ quan chức năng để đảm bảo tính hợp pháp và thuận lợi cho hoạt động. Về mặt triết lý, việc duy trì mối quan hệ tốt đẹp với Nhà nước chính là cách để thực hiện tinh thần “hộ quốc an dân”.

Thứ năm, cần kết hợp giữa việc tinh gọn bộ máy với việc duy trì và phát huy bản sắc, truyền thống Phật giáo của từng địa phương. Việc sáp nhập không nên làm mai một các giá trị truyền thống Phật giáo địa phương. Ngược lại, quá trình tái cấu trúc cần đi đôi với việc bảo tồn và phát huy các di sản, phong tục và truyền thống tốt đẹp của từng vùng miền. Về mặt triết lý, đây là cách để thực hiện nguyên lý duyên khởi một cách sâu sắc. Mỗi vùng đất có duyên khởi riêng, và việc duy trì bản sắc Phật giáo địa phương chính là cách để chánh pháp tiếp tục sống và tỏa sáng theo những điều kiện đặc thù của từng nơi.

6. Kết luận

Sáp nhập hành chính năm 2025 là xu thế tất yếu nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong bối cảnh mới (Quốc hội, 2025). Đối với Giáo hội Phật giáo Việt Nam, đây vừa là thách thức vừa là cơ hội để thực hiện tái cấu trúc tổ chức theo hướng tinh gọn, hiệu quả và phù hợp với thực tiễn. Việc chủ động thích nghi, vừa đảm bảo sự thống nhất của Giáo hội, vừa duy trì tinh thần nhập thế và phục vụ tín đồ là yêu cầu then chốt trong giai đoạn hiện nay (2026).

Quá trình tái cấu trúc tổ chức sau sáp nhập không chỉ là việc điều chỉnh cơ cấu hành chính mà còn là dịp để Phật giáo Việt Nam tiếp tục thể hiện tinh thần khế cơ - thích nghi linh hoạt với duyên khởi của thời đại, đồng thời giữ vững bản chất từ bi, trí tuệ và hòa hợp của mình. Việc vận dụng các nguyên lý Phật giáo vào quá trình tái cấu trúc cho thấy khả năng sống động của truyền thống trước những biến động của thời đại. Thành công của quá trình này sẽ góp phần quan trọng vào việc củng cố vị thế và vai trò của GHPGVN, đồng thời khẳng định giá trị của Phật giáo Việt Nam trong việc đồng hành cùng dân tộc trên con đường phát triển bền vững.

Tài liệu tham khảo

Giáo hội Phật giáo Việt Nam. (2022). Hiến chương Giáo hội Phật giáo Việt Nam (sửa đổi lần thứ VII). Văn phòng Trung ương GHPGVN.

Quốc hội. (2025). Nghị quyết về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh năm 2025. https://thuvienphapluat.vn

Thích Minh Châu (Dịch). (n.d.). Kinh Tăng Chi Bộ (Aṅguttara Nikāya). Thư viện Hoa Sen. https://thuvienhoasen.org

Trần Nhân Tông. (2000). Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh (Bản dịch và chú giải). NXB Văn hóa Thông tin, Hà Nội.

Thích Nhất Hạnh ngồi giữa hàng trăm Tăng Ni trong một buổi hội họp trang trọng, không khí nghiêm túc, tôn kính và có tổ chức rõ rệt.